اوراق گام چیست و چه کاربردی در تأمین مالی بنگاه‌ها دارد؟

در سال‌های اخیر، بازار سرمایه ایران ابزارهای متنوعی را برای تأمین مالی غیرتورمی معرفی کرده است. یکی از مهم‌ترین این ابزارها، اوراق گام است. اما واقعاً اوراق گام چیست، چه تفاوتی با اوراق قرضه و اوراق مشارکت دارد و چرا به یکی از محورهای اصلی تأمین مالی تولید تبدیل شده است؟

اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) ابزاری است که با هدف تأمین سرمایه در گردش بنگاه‌ها، به‌ویژه در زنجیره تولید، طراحی شده و توانسته بخشی از فشار نظام بانکی را کاهش دهد. در این مقاله، به‌صورت جامع و سئو شده، به بررسی اوراق گام، سازوکار آن، مقایسه با اوراق بدهی دیگر و نقش آن در بورس ایران می‌پردازیم.

اوراق گام چیست؟ تعریف ساده و کاربردی برای سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان

اوراق گام نوعی اوراق بدهی کوتاه‌مدت است که توسط بانک‌ها و به درخواست بنگاه‌های اقتصادی صادر می‌شود. هدف اصلی این اوراق، تأمین مالی زنجیره تولید بدون خلق پول جدید است. در عمل، زمانی که یک بنگاه تولیدی نیاز به مواد اولیه یا خدمات دارد، به‌جای پرداخت نقدی یا دریافت وام مستقیم، از اوراق گام استفاده می‌کند. بانک عامل، پرداخت وجه را تضمین کرده و اوراق گام به ذی‌نفع (فروشنده) داده می‌شود. این اوراق قابلیت معامله در بازار سرمایه را دارند.

از دید سرمایه‌گذار، اوراق گام ابزاری با ریسک پایین و بازده مشخص محسوب می‌شود؛ زیرا بانک متعهد به پرداخت اصل مبلغ در سررسید است.

اوراق گام چگونه کار می‌کند؟ سازوکار انتشار و تسویه در بازار سرمایه

برای درک بهتر اینکه اوراق گام چگونه کار می‌کند، باید به فرآیند انتشار آن توجه کرد:

1. بنگاه اقتصادی درخواست انتشار اوراق گام را به بانک ارائه می‌دهد

2. بانک اعتبارسنجی انجام داده و اوراق را صادر می‌کند

3. اوراق گام به فروشنده کالا یا خدمات تحویل داده می‌شود

4. دارنده اوراق می‌تواند:

   • تا سررسید نگه دارد

   • یا آن را در بورس یا فرابورس معامله کند

5. در سررسید، بانک اصل مبلغ را پرداخت می‌کند

نکته مهم این است که اوراق گام در بورس قابلیت نقدشوندگی دارد و همین موضوع جذابیت آن را برای سرمایه‌گذاران افزایش می‌دهد.

تفاوت اوراق گام با اوراق قرضه چیست؟ مقایسه از نظر ریسک و بازده

یکی از سوالات پرتکرار سرمایه‌گذاران این است که تفاوت اوراق گام با اوراق قرضه چیست؟

اوراق قرضه معمولاً توسط دولت یا شرکت‌ها منتشر می‌شوند و پرداخت سود دوره‌ای دارند. در مقابل، اوراق گام:

• سود دوره‌ای ندارد

• با قیمت تنزیلی معامله می‌شود

• سررسید آن کوتاه‌مدت‌تر است

• پشتوانه بانکی دارد

از نظر ریسک، اوراق گام به دلیل تعهد بانک، در دسته ابزارهای کم‌ریسک بازار سرمایه قرار می‌گیرد؛ مشابه بسیاری از اوراق بدهی دولتی.

مقایسه اوراق گام و اوراق مشارکت (شراکتی): کدام ابزار مناسب‌تر است؟

برای انتخاب بین اوراق گام و اوراق مشارکت (شراکتی) باید ابتدا هدف تأمین مالی و میزان ریسک‌پذیری سرمایه‌گذار یا بنگاه اقتصادی مشخص شود. اگرچه هر دو ابزار در دسته اوراق بدهی قرار می‌گیرند، اما از نظر ماهیت، سازوکار بازده و سطح ریسک تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند که در جدول بالا به‌صورت خلاصه نمایش داده شد.

اوراق گام ابزاری است که با تمرکز بر تأمین مالی زنجیره تولید طراحی شده و بازپرداخت آن توسط بانک عامل تضمین می‌شود. به همین دلیل، ریسک این اوراق برای سرمایه‌گذار پایین‌تر بوده و بازده آن معمولاً قابل پیش‌بینی است. در مقابل، اوراق مشارکت یا شراکتی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که سرمایه‌گذار در سود حاصل از اجرای یک پروژه مشخص شریک می‌شود. هرچند معمولاً سود علی‌الحساب برای این اوراق در نظر گرفته می‌شود، اما بازده نهایی آن به عملکرد واقعی پروژه وابسته است.

از منظر بنگاه‌های اقتصادی، اوراق گام گزینه‌ای مناسب برای تأمین سرمایه در گردش کوتاه‌مدت محسوب می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که سرعت دسترسی به منابع مالی اهمیت بالایی دارد. اما اوراق مشارکت بیشتر برای پروژه‌های عمرانی، توسعه‌ای یا سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت کاربرد دارد و فرآیند انتشار آن نیز معمولاً پیچیده‌تر است.

در نهایت، نمی‌توان یکی از این دو ابزار را به‌طور مطلق برتر دانست. اوراق گام برای کاهش ریسک و تأمین مالی سریع مناسب‌تر است، در حالی که اوراق مشارکت برای سرمایه‌گذاران با دید بلندمدت و ریسک‌پذیر جذابیت بیشتری دارد. انتخاب صحیح، به شرایط بازار، افق سرمایه‌گذاری و اهداف مالی بستگی دارد.

جدول مقایسه اوراق گام، اوراق قرضه و اوراق مشارکت

در نتیجه، اگر هدف تأمین مالی سریع و غیرتورمی باشد، اوراق گام گزینه مناسب‌تری نسبت به اوراق مشارکت محسوب می‌شود.

مزایا و معایب اوراق گام برای بنگاه‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاران

مزایای اوراق گام

• کاهش وابستگی به تسهیلات بانکی

• کمک به کنترل تورم

• ریسک پایین برای سرمایه‌گذاران

• نقدشوندگی مناسب در بورس

• شفافیت مالی بالا

معایب اوراق گام

• محدودیت سررسید کوتاه‌مدت

• وابستگی به اعتبارسنجی بانکی

• جذابیت کمتر برای سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیر

با این حال، مزایای اوراق گام به‌ویژه در شرایط تورمی اقتصاد ایران، بر معایب آن غلبه دارد.

جایگاه اوراق گام در بورس ایران و نقش آن در تأمین مالی غیرتورمی

اوراق گام در بورس ایران به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین تأمین مالی معرفی شده و نقش مهمی در هدایت نقدینگی به سمت تولید دارد.

برخلاف بسیاری از ابزارهای پولی، اوراق گام باعث خلق نقدینگی جدید نمی‌شود. همین ویژگی باعث شده سیاست‌گذاران اقتصادی، از آن به‌عنوان ابزاری برای تأمین مالی غیرتورمی یاد کنند.

افزایش حجم معاملات اوراق گام در بورس نشان می‌دهد که این ابزار به‌تدریج جایگاه خود را در میان سرمایه‌گذاران تثبیت کرده است.

سرمایه‌گذاری در اوراق گام؛ آیا جایگزین مناسبی برای اوراق بدهی سنتی است؟

با گسترش ابزارهای مالی در بازار سرمایه، این پرسش برای بسیاری از فعالان بازار مطرح می‌شود که آیا سرمایه‌گذاری در اوراق گام می‌تواند جایگزین مناسبی برای اوراق بدهی سنتی مانند اوراق قرضه و اوراق مشارکت باشد یا خیر. برای پاسخ به این سؤال، باید ماهیت اوراق گام، سطح ریسک، بازده و نقش آن در پرتفوی سرمایه‌گذاری را به‌صورت دقیق بررسی کرد.

اوراق گام نوعی ابزار بدهی کوتاه‌مدت است که با پشتوانه بانک‌ها منتشر می‌شود و هدف اصلی آن تأمین مالی زنجیره تولید است. همین پشتوانه بانکی باعث می‌شود ریسک نکول این اوراق نسبت به بسیاری از ابزارهای بدهی شرکتی کمتر باشد. از سوی دیگر، اوراق گام معمولاً به‌صورت تنزیلی معامله می‌شود؛ یعنی سرمایه‌گذار آن را با قیمتی کمتر از ارزش اسمی خریداری کرده و در سررسید، اصل مبلغ را دریافت می‌کند.

از منظر سرمایه‌گذاری، اوراق گام برای همه تیپ‌های سرمایه‌گذار مناسب نیست، اما در شرایط خاص می‌تواند نقش مهمی ایفا کند.

مهم‌ترین مزایای سرمایه‌گذاری در اوراق گام عبارت‌اند از:

• ریسک پایین به دلیل تعهد بانک عامل

• شفافیت بالا و معامله‌پذیری در بورس

• سررسید کوتاه‌مدت و امکان مدیریت نقدشوندگی

• مناسب برای صندوق‌های درآمد ثابت و پرتفوی‌های کم‌ریسک

• هم‌راستایی با سیاست‌های تأمین مالی غیرتورمی

در مقابل، اگر این ابزار را با اوراق بدهی سنتی مقایسه کنیم، محدودیت‌هایی نیز وجود دارد. اوراق قرضه دولتی یا اوراق مشارکت معمولاً سود دوره‌ای مشخصی پرداخت می‌کنند که برای برخی سرمایه‌گذاران جذاب‌تر است. همچنین سررسید کوتاه اوراق گام ممکن است برای سرمایه‌گذاران بلندمدت محدودکننده باشد.

مهم‌ترین محدودیت‌ها و ملاحظات اوراق گام:

• نبود سود دوره‌ای و وابستگی بازده به قیمت خرید

• جذابیت کمتر برای سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیر

• وابستگی کامل به اعتبار بانک صادرکننده

• تنوع کمتر نسبت به سایر اوراق بدهی بازار

در نهایت، پاسخ به این سؤال که آیا اوراق گام جایگزین مناسبی برای اوراق بدهی سنتی است یا نه، به هدف سرمایه‌گذاری بستگی دارد. اوراق گام جایگزین کامل اوراق قرضه یا مشارکت نیست، اما می‌تواند مکمل بسیار مناسبی برای آن‌ها باشد. در یک پرتفوی متعادل، ترکیب اوراق گام با سایر اوراق بدهی، امکان کنترل ریسک، افزایش انعطاف‌پذیری و بهره‌مندی از فرصت‌های متنوع بازار سرمایه را فراهم می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که تمرکز سیاست‌گذار بر تأمین مالی سالم و غیرتورمی اقتصاد است.

جمع‌بندی نهایی

اوراق گام به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین بازار سرمایه ایران، پاسخی هوشمندانه به نیاز بنگاه‌های اقتصادی برای تأمین مالی سریع، شفاف و غیرتورمی است. در پاسخ به این پرسش که اوراق گام چیست، می‌توان گفت این اوراق با تکیه بر اعتبار بانکی و بدون خلق نقدینگی جدید، امکان تأمین سرمایه در گردش در زنجیره تولید را فراهم می‌کنند و هم‌زمان فرصت سرمایه‌گذاری کم‌ریسک را در اختیار فعالان بازار قرار می‌دهند.

برخلاف اوراق قرضه سنتی که معمولاً با پرداخت سود دوره‌ای همراه‌اند، اوراق گام با سازوکار تنزیلی معامله می‌شود و سررسید کوتاه‌مدت دارد. همچنین در مقایسه با اوراق مشارکت یا شراکتی، ریسک کمتری متوجه سرمایه‌گذار است؛ چراکه بازپرداخت آن به تعهد بانک وابسته است نه عملکرد یک پروژه خاص. همین ویژگی باعث شده اوراق گام در بورس به‌تدریج جایگاه قابل‌توجهی در پرتفوی صندوق‌های درآمد ثابت و سرمایه‌گذاران محافظه‌کار پیدا کند.

در مجموع، تأمین مالی با اوراق گام را می‌توان پلی میان نظام بانکی و بازار سرمایه دانست؛ ابزاری که هم به رشد تولید کمک می‌کند و هم به کنترل تورم. اگرچه این اوراق جایگزین تمام ابزارهای بدهی نیست، اما در کنار اوراق قرضه و مشارکت، نقش مکمل و مهمی در ساختار تأمین مالی اقتصاد ایران ایفا می‌کند.