در سالهای اخیر، با افزایش توجه سرمایهگذاران به ابزارهای کمریسک، اوراق خزانه اسلامی (اخزا) به یکی از گزینههای مهم در بازار سرمایه ایران تبدیل شدهاند. این اوراق که در دسته اوراق بدهی دولتی قرار میگیرند، نقش مهمی در مدیریت نقدینگی، تأمین مالی دولت و ایجاد بازدهی نسبتاً مطمئن برای سرمایهگذاران دارند.
در این مقاله، بهصورت صفر تا صد با مفهوم اخزا، نحوه قیمتگذاری، آموزش خرید، مزایا و معایب آن آشنا میشویم و در کنار آن، جایگاه اخزا را در مقایسه با اوراق دولتی دیگر و اوراق بدهی شرکتی بررسی میکنیم.
اوراق خزانه اسلامی (اخزا) چیست و چه کاربردی دارد؟
اوراق خزانه اسلامی یا همان اخزا نوعی اوراق بدهی کوتاهمدت تا میانمدت است که توسط دولت جمهوری اسلامی ایران منتشر میشود. هدف اصلی انتشار این اوراق، تسویه بدهیهای دولت به پیمانکاران، شرکتها و نهادهای مختلف است.
برخلاف بسیاری از اوراق بدهی، اخزا کوپن سود دورهای ندارد. این اوراق با قیمتی کمتر از ارزش اسمی منتشر یا معامله میشوند و سرمایهگذار در سررسید، کل ارزش اسمی (معمولاً ۱۰۰ هزار تومان به ازای هر ورقه) را دریافت میکند. این اختلاف قیمت خرید و ارزش اسمی، همان سود سرمایهگذار است.
از نظر ماهیت، اخزا در گروه اوراق بدهی دولتی قرار میگیرد و به دلیل پشتوانه دولت، در بازار سرمایه ایران جزو کمریسکترین ابزارهای مالی محسوب میشود. به همین دلیل، بسیاری از سرمایهگذاران محافظهکار، صندوقهای درآمد ثابت و حتی شرکتها از این اوراق برای مدیریت ریسک و نقدینگی استفاده میکنند.
تفاوت اوراق خزانه اسلامی با سایر اوراق بدهی دولتی و شرکتی
در بازار سرمایه ایران، اوراق بدهی بهطور کلی به دو دسته اصلی اوراق بدهی دولتی و اوراق بدهی شرکتی تقسیم میشوند. اوراق خزانه اسلامی (اخزا) یکی از شناختهشدهترین ابزارها در گروه اوراق دولتی است، اما برای تصمیمگیری آگاهانه، لازم است تفاوت آن با سایر انواع اوراق بدهی بهدرستی درک شود.
تفاوت اخزا با سایر اوراق بدهی دولتی
اوراق بدهی دولتی شامل ابزارهایی مانند اخزا، اسناد خزانه، اوراق مرابحه دولتی و اوراق اجاره دولتی هستند. مهمترین تفاوت اخزا با بسیاری از این اوراق در ساختار پرداخت سود است.
اخزا اوراقی بدون کوپن سود محسوب میشود؛ یعنی سرمایهگذار در طول دوره نگهداری، پرداخت دورهای دریافت نمیکند و کل سود او در سررسید محقق میشود. در مقابل، برخی دیگر از اوراق دولتی دارای پرداخت سود دورهای (مثلاً سهماهه یا ششماهه) هستند که برای سرمایهگذارانی با نیاز به جریان نقدی منظم جذابترند.
از نظر ریسک، تمامی اوراق دولتی در سطح ریسک بسیار پایین قرار میگیرند، زیرا متعهد پرداخت آنها دولت است. با این حال، نوسان قیمت اخزا در بازار ثانویه معمولاً کمتر و قابل پیشبینیتر است؛ چراکه تنها متغیر مؤثر بر آن، نرخ بهره و زمان باقیمانده تا سررسید است.
تفاوت اخزا با اوراق بدهی شرکتی
مقایسه اخزا با اوراق بدهی شرکتی، تفاوتهای مهمتری را نشان میدهد. اوراق شرکتی توسط شرکتها و بنگاههای اقتصادی منتشر میشوند و هدف آنها تأمین مالی پروژهها یا سرمایه در گردش است. به همین دلیل، ریسک این اوراق به وضعیت مالی و عملکرد ناشر وابسته است.
در حالی که اخزا تقریباً فاقد ریسک نکول تلقی میشود، اوراق شرکتی دارای ریسک اعتباری هستند. حتی شرکتهای بزرگ نیز ممکن است در شرایط خاص با مشکلات مالی مواجه شوند. به همین دلیل، نرخ سود اوراق شرکتی معمولاً بالاتر از اخزا تعیین میشود تا سرمایهگذار در ازای پذیرش ریسک بیشتر، بازدهی بالاتری دریافت کند.
از نظر تحلیل سرمایهگذاری، خرید اخزا نیازمند بررسی پیچیدهای نیست؛ اما در اوراق شرکتی، توجه به عواملی مانند صورتهای مالی، رتبه اعتباری، صنعت شرکت و شرایط کلان اقتصادی اهمیت زیادی دارد.
انتخاب بین اخزا، اوراق دولتی و اوراق شرکتی
انتخاب بین این ابزارها به هدف سرمایهگذاری و درجه ریسکپذیری بستگی دارد. اخزا گزینهای مناسب برای سرمایهگذارانی است که حفظ اصل سرمایه و بازدهی مطمئن را در اولویت قرار میدهند. در مقابل، اوراق بدهی شرکتی میتواند برای افرادی که به دنبال درآمد بالاتر با پذیرش ریسک کنترلشده هستند، انتخاب بهتری باشد.
در نهایت، بسیاری از سرمایهگذاران حرفهای، ترکیبی از اخزا، سایر اوراق دولتی و اوراق شرکتی را در سبد خود قرار میدهند تا بین امنیت، نقدشوندگی و بازدهی تعادل ایجاد کنند.
مزایا و معایب سرمایهگذاری در اوراق خزانه اسلامی
سرمایهگذاری در اخزا مانند هر ابزار مالی دیگری، مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارد. شناخت این موارد، تصمیمگیری آگاهانهتری را برای سرمایهگذار فراهم میکند.
مزایای اخزا
مهمترین مزیت اوراق خزانه اسلامی، ریسک بسیار پایین آنهاست. از آنجا که دولت متعهد به پرداخت ارزش اسمی در سررسید است، ریسک نکول در مقایسه با اوراق شرکتی بسیار کمتر است.
از دیگر مزایا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-
شفافیت بالا در قیمتگذاری و معاملات
-
معافیت مالیاتی سود اخزا
-
نقدشوندگی مناسب در بازار ثانویه بورس
-
قابل پیشبینی بودن بازدهی تا سررسید
معایب اخزا
در کنار مزایا، اخزا محدودیتهایی نیز دارد. مهمترین نکته این است که بازدهی اخزا معمولاً کمتر از اوراق بدهی شرکتی یا سرمایهگذاریهای پرریسکتر مانند سهام است.
همچنین:
-
نوسانات نرخ بهره میتواند قیمت اوراق را در بازار ثانویه تحت تأثیر قرار دهد
-
برای سرمایهگذارانی که به دنبال سود کوتاهمدت بالا هستند، جذابیت کمتری دارد
-
در صورت فروش قبل از سررسید، بازدهی قطعی نیست
در مجموع، اخزا بیشتر مناسب افرادی است که حفظ سرمایه و بازدهی مطمئن را به سودهای هیجانی ترجیح میدهند.
اخزا چگونه قیمتگذاری میشود و بازدهی آن چطور محاسبه میشود؟
قیمتگذاری اوراق خزانه اسلامی بر اساس ارزش زمانی پول انجام میشود. چون این اوراق سود دورهای ندارند، معیار اصلی، نرخ بازده تا سررسید (YTM) است.
بهطور ساده:
-
هرچه زمان باقیمانده تا سررسید بیشتر باشد، قیمت اخزا پایینتر است
-
هرچه نرخ بازده مورد انتظار بازار بالاتر باشد، قیمت اوراق کاهش مییابد
فرمول دقیق محاسبه بازدهی شامل ارزش اسمی، قیمت خرید و تعداد روزهای باقیمانده تا سررسید است، اما سرمایهگذاران معمولاً نیازی به محاسبه دستی ندارند؛ زیرا این اطلاعات بهصورت شفاف در سامانههای معاملاتی بورس نمایش داده میشود.
نکته مهم این است که اخزا نسبت به اوراق بدهی شرکتی نوسان کمتری دارد، زیرا ریسک اعتباری دولت بسیار پایینتر از شرکتهاست. در اوراق شرکتی، عواملی مانند وضعیت مالی شرکت، صنعت مربوطه و رتبه اعتباری نقش مهمی در نرخ بازده دارند، در حالی که در اخزا، عامل اصلی نرخ بهره بدون ریسک در اقتصاد است.
آموزش خرید اوراق خزانه اسلامی از بورس؛ مراحل و نکات مهم
خرید اوراق خزانه اسلامی فرآیند پیچیدهای ندارد و تقریباً مشابه خرید سهام انجام میشود. مراحل اصلی به شرح زیر است:
-
دریافت کد بورسی
برای خرید اخزا، داشتن کد بورسی الزامی است. این مرحله از طریق سامانه سجام و کارگزاریها انجام میشود. -
انتخاب کارگزاری و سامانه معاملاتی
پس از ورود به پنل معاملات آنلاین، میتوان نمادهای مختلف اخزا را جستجو کرد. هر نماد معمولاً نشاندهنده سال و ماه سررسید است. -
بررسی تاریخ سررسید و نرخ بازده
قبل از خرید، توجه به زمان سررسید و بازده تا سررسید اهمیت زیادی دارد. سرمایهگذار باید متناسب با افق زمانی خود تصمیم بگیرد. -
ثبت سفارش خرید
سفارشگذاری مانند سهام انجام میشود و پس از انجام معامله، اوراق در پرتفوی سرمایهگذار قرار میگیرد. -
نگهداری تا سررسید یا فروش در بازار ثانویه
در صورت نگهداری تا سررسید، ارزش اسمی بهصورت خودکار به حساب سرمایهگذار واریز میشود.
در مقایسه با اوراق بدهی شرکتی، خرید اخزا سادهتر و ریسک کمتری دارد، زیرا نیازی به بررسی صورتهای مالی یا ریسک اعتباری شرکت نیست.
اخزا مناسب چه سرمایهگذارانی است؟ بررسی ریسکها و افق سرمایهگذاری
اوراق خزانه اسلامی برای همه سرمایهگذاران مناسب نیست، اما برای برخی گروهها انتخابی ایدهآل محسوب میشود.
این اوراق بیشتر مناسب:
-
سرمایهگذاران ریسکگریز
-
افرادی که به دنبال جایگزین مطمئن برای سپرده بانکی هستند
-
صندوقهای سرمایهگذاری با درآمد ثابت
-
شرکتهایی که قصد مدیریت نقدینگی کوتاهمدت دارند
در مقابل، سرمایهگذارانی که به دنبال رشد سرمایه بالا هستند، ممکن است اوراق بدهی شرکتی یا بازار سهام را ترجیح دهند؛ زیرا این ابزارها در ازای پذیرش ریسک بیشتر، بازدهی بالاتری ارائه میدهند.
از نظر افق سرمایهگذاری، اخزا برای دورههای کوتاهمدت تا میانمدت بسیار مناسب است و میتواند نقش لنگر کمریسک را در سبد سرمایهگذاری ایفا کند.
جمعبندی
اوراق خزانه اسلامی (اخزا) یکی از مهمترین ابزارهای اوراق بدهی دولتی در بازار سرمایه ایران است که با ریسک پایین، شفافیت بالا و بازدهی قابل پیشبینی، جایگاه ویژهای در سبد سرمایهگذاران محافظهکار دارد. مقایسه اخزا با اوراق شرکتی نشان میدهد که انتخاب بین این دو، بیش از هر چیز به میزان ریسکپذیری و افق سرمایهگذاری بستگی دارد.
سوالات متداول درباره اوراق خزانه اسلامی
۱. اوراق خزانه اسلامی سود ماهانه دارد؟
خیر، اخزا سود دورهای ندارد و سود آن از اختلاف قیمت خرید و ارزش اسمی در سررسید حاصل میشود.
۲. آیا خرید اخزا ریسک دارد؟
ریسک آن بسیار پایین است، زیرا دولت پرداخت آن را تضمین میکند.
۳. تفاوت اخزا با اوراق بدهی شرکتی چیست؟
اخزا دولتی و کمریسک است، اما اوراق شرکتی بازدهی بالاتر و ریسک بیشتری دارد.
۴. میتوان اخزا را قبل از سررسید فروخت؟
بله، این اوراق در بازار ثانویه بورس قابل معامله هستند.
۵. اخزا برای چه افرادی مناسبتر است؟
برای سرمایهگذاران ریسکگریز و کسانی که به دنبال بازدهی مطمئن هستند.
